Lysippos

ouzo on the rocks

apartment, excursions and art historical guide

Peloponnese, Greece

Apoxyomenos naar Lysippos

origineel 325 v.Chr.

Romeinse kopie

Vaticaans Museum

Het beeld (links) ´Heracles Farnese´ wordt ook aan Lysippos toegeschreven, hoewel het gesigneerd is door de Romeinse kopiist Glykon. Deze kopie is speciaal gemaakt om geplaatst te worden in de thermen van keizer Caracalla (rond 216 AD). Het is een massief marmeren beeld: het bronzen origineel is verloren gegaan, maar is waarschijnlijk ooit gemaakt voor de stad waar Lysippos vandaan kwam, Sikyon. Het laat een vermoeide Hercules zien die op zijn knots steunt, waarover een leeuwenhuid is gedrapeerd. Hij heeft zojuist de laatste van zijn twaalf opdrachten voltooid want hij houdt de appels van de Hesperiden in zijn rechterhand. Waarom hij ze achter zijn rug houdt is niet bekend.

De Romeinen hielden van dit beeld en er zijn veel kopieën van gevonden in badhuizen, gymnasia en paleizen. Er stond ook een erg ruwe kopie in de tuin van het paleis van de familie Farnese, een adellijke Italiaanse familie uit de 16e eeuw en er was er één met de inscriptie `Lysippos´ om hem echt te doen lijken in het paleis van de Pitti familie in Florence, bankiers en handelaren, rijk geworden in de 15e eeuw.

Het rechter beeld is een ook een Romeinse kopie die te vinden is in het Archeologisch museum van Argos.

Lysippos van Sikyon

 

Een inscriptie gevonden in Delphi toont dat Lysippos actief was als beeldhouwer vlak na 370 v.Chri. en volgens een andere inscriptie maakte hij ook een portret van koning Seleukos, die koning werd in 312 v.Chr. Lysippos had dus een vrij lange carrière en wordt regelmatig in het werk van Plinius aangehaald als ´de oude man´. Hij schrijft zelfs dat de oude man meer dan 1500 beelden zou hebben vervaardigd. Verschillende beelden die bewaard zijn gebleven in de vorm van Romeinse kopieën kunnen aan hem worden toegeschreven. Hij werkte voornamelijk in brons; de kopieën zijn van marmer. Lysippos was een autodidact.

 

Onder zijn bekendste beelden is de ´Apoxyomenos´, de atleet die met een schraper zweet, olie, zand en stof van zijn lichaam schraapt. Het beeld staat momenteel in het Vaticaans Museum.

Plinius schreef dat de beeldhouwer een nieuwe verhouding voor het lichaam, het hoofd en de ledematen hanteerde, afwijkend van de verhoudingen die Polykleitos eerder had geïntroduceerd. Dit beeld is er het voorbeeld van. Als je de beelden van Lysippos vergelijkt met die van Polykleitos, zijn de hoofden van die van Lysippos kleiner, het lichaam wat slanker en minder uitgezakt. Een kleiner hoofd en een slanker lichaam geeft een extra dimensie aan het beeld want het lijkt daardoor groter. Bovendien is er meer beweging te zien in zijn beelden. Zowel de torso, als het hoofd en de ledematen gaan een andere kant uit, waardoor de suggestie ontstaat dat de beweging elk moment veranderd kan worden. Kijk naar het beeld op de afbeelding en je ziet dat het hoofd naar rechts gedraaid is, terwijl de torso naar links draait. De rechterarm is uitgestrekt naar voren terwijl de linker gebogen en naar rechts reikt. Subtiel is ook de iets naar buiten gedraaide rechtervoet. Laten we het beeld en zijn geschiedenis nog wat beter bekijken. Het oorspronkelijke bronzen beeld stond in Rome toen Plinius erover schreef en wel in het badhuis van Agrippai, die leefde tussen 63 en 12 v.Chr.

Later heeft keizer Tiberius (heerser tussen 14 en 37 AD) het beeld in zijn slaapkamer geplaatst omdat hij het zo mooi vond, maar door niet mis te verstaan gemor van de bevolking is het uiteindelijk toch weer in een openbare ruimte teruggeplaatst. Het beeld valt tussen zijn tijdgenoten op omdat de gebruikelijke frontale houding en compositie is losgelaten.

De figuur is in rust, de blik, het gebaar en de houding vragen om of nodigen uit tot het rondom bekijken. Of het ook met die bedoeling was gemaakt is niet duidelijk, want het was zeer gebruikelijk om de beelden tegen een muur aan te plaatsen. Het kan echter ook puur te maken hebben met de smaak van de beeldhouwer. Er is een ´rustbeen´ maar nog wel met enig gewicht. Dit is een veel subtielere houding dan je in eerste instantie opmerkt. Het beeld is slechts iets groter dan levensgroot maar waar Polykleitos 1 : 7 hanteerde voor de verhouding hoofd tot het lichaam, gebruikt Lysippos de verhouding 1 : 8. De ledematen zijn ook iets dunner dan bij de beelden van Polykleitos. Plinius schreef iets in de trant van ´Daar waar andere beeldhouwers de mannen als ‘real men’ afbeelden, zet Lysippos ze neer zoals ze echt zijn, met een zeer natuurlijke contrapposto. Deze heeft één arm uitgestrekt om een moment van beweging te suggereren en de uitnodiging om het beeld van meerdere kanten te bekijken.´

'Hercules Farnese' naar Lysippos

Romeinse kopie

Nationaal Archeologisch Museum, Napels

In het museum van Delphi is 'Aghias' te zien, een Olympisch atleet. Het beeld is vervaardigd in opdracht van een zekere Daochos om zijn voorouders te eren. Het beeld is vermoedelijk een marmeren kopie die gemaakt is in dezelfde tijd als het bronzen origineel. Het bronzen origineel is verloren gegaan. Er moet echter van gezegd worden dat de 'Aghias' niet in de stijl van Lysippos is gemaakt zoals Plinius die beschreven had.

Ook komt de stijl niet overeen met de 'Apoxyomenos'. Vermoedelijk was het bronzen origineel wel oorspronkelijk van Lysippos en is de naam van hem toegevoegd op de basis van het marmeren beeld, dat dus net zo goed een bewerking van het origineel kan zijn. Het natuurgetrouw kopiëren zoals de Romeinen dat een paar eeuwen later zouden gaan doen, was in de 4e eeuw v.Chr. bij de Grieken nog niet gebruikelijk. Een vrije interpretatie dus...

 

In Olympia is een voetstuk gevonden van een beeld van de atleet Polydamas, dat gemaakt is door Lysippos. Pausanias schrijft erover als hij Olympia bezoekt. De atleet was wereldberoemd in Griekenland en zelfs de koning van Perzië heeft hem eens uitgenodigd. Aldaar op visite werd hij uitgedaagd door drie sterke soldaten. Polydamas versloeg ze natuurlijk alle drie. De atleet bleef daardoor voor de eeuwigheid bestaan in de verhalen, maar het beeld van de atleet van Lysippos is verloren gegaan. Als de sokkel evenwel door Lysippos zelf is vervaardigd, is dit een van de weinige originelen uit de 4e eeuw. Het reliëf op de basis is wel erg beschadigd maar laat toch de kwaliteit en eigen stijl van de beeldhouwer zien.

 

Hiernaast een marmeren kop van een worstelaar of kickboxer. Het werk toont zowel de invloed van Skopas als van Lysippos. De laatste was een succesvol portrettist. Hij heeft niet alleen een portret gemaakt van koning Seleukos, maar ook verschillende van Alexander de Grote. Daarnaast was hij beroemd om zijn grote composities en zijn dierfiguren. Er zijn slechts een paar werken bekend waarover geen twijfel bestaat dat hij de maker was, maar uit die paar is wel te constateren dat hij een zeer eigen, originele stijl had. Zijn nieuwe systeem van verhoudingen, zijn realisme en de schaal waarop hij zijn composities maakte, hadden onmiskenbaar invloed op het werk van zijn tijdgenoten en op dat van meerdere generaties erna.

Lysippos is degene die het alom bekende beeld van Alexander de Grote heeft gemaakt. Lysippos was de enige beeldhouwer in zijn tijd die door Alexander goed genoeg werd geacht om hem te kunnen vereeuwigen. De Alexander heeft krullend haar en de lippen wijken iets. Een mooie Romeinse kopie staat in het Louvre te Parijs.

 

Een onlangs ontdekt epigram vertelt over Lysippos en het beeld:

 

Lysippos, beeldhouwer uit Sikyon

met gedurfde hand, leerde ambachtelijk

uw bronzen beeld heeft het vuur in de ogen

datgene dat u maakte in de vorm van Alexander

De Perzen treffen geen blaam

We vergeven het vee op de vlucht voor een leeuw

'Hercules Farnese' naar Lysippos

Romeinse kopie

Archeologisch museum Argos

'Aghias' naar Lysippos

325 – 300 v.Chr.

Museum Delphi

boven:

Marmeren kop, naar Lysippos (of Skopas)

340 v.Chr. Museum Olympia

 

daaronder:

'Alexander de Grote'

Romeinse kopie

Museum Louvre, Parijs

Het vervelende van Lysippos is dat zijn werk zo moeilijk te identificeren is. Bij Plinius lees je dat er wel 1500 werken van hem moeten zijn geweest, maar dat is zo goed als onmogelijk gelet op de tijdsduur van het vervaardigen. Een verklaring voor dit aantal kan zijn dat hij veel leerlingen had werken in zijn atelier en er dus veel wellicht onder zijn naam veel is vervaardigd en niet door de meester zelf, zoals dat ook gebruikelijk was bij de grote schilders in de renaissance en zelfs over meesters als Dali en Picasso doen deze verhalen de ronde.

Om nog een ander werk te noemen waaruit de invloed van Lysippos duidelijk blijkt of dat regelmatig met hem in verband wordt gebracht is de sarcofaag van Alexander, waarop een hele nieuwe dynamiek en een gevoel voor beweging is te zien. Ontegenzeggelijk zijn de sculpturen gebaseerd op het werk van Lysippos. Naast goede portretten waren de dierfiguren van Lysippos beroemd. Dat moge ook blijken uit ´de paarden van Sint Marcus´ een beeldengroep die aan hem wordt toegeschreven. Vermoedelijk is dit het vierspan dat eens het hippodroom van Constantinopel sierde. In 1204 werd het vierspan geroofd tijdens de kruistocht door de Venetianen. Ze kwamen op de façade van de St. Marcus basiliek in Venetië, waar Napoleon (zes eeuwen later) ze heeft weggehaald om op de Arc de Triomph in Parijs te plaatsen. Na de Slag bij Waterloo zijn ze wel weer naar Venetië teruggehaald. Op de basiliek staan nu replica´s terwijl de originelen binnen in de basiliek te zien zijn.

De sarcofaag van Alexander is uitzonderlijk goed bewaard gebleven en is te zien in het Archeologisch Museum van Istanbul. De sarcofaag is gevonden in 1887 in de buurt van Sidon in Libanon. Het was wel duidelijk dat het niet de sarcofaag van Alexander zelf was, maar voor een Perzische edelman. De sarcofaag werd toch naar Alexander vernoemd omdat de afbeeldingen in het reliëf de avonturen van Alexander laten zien. Alle kunsthistorici zijn het erover eens dat hier het duidelijkst de invloed van Lysippos is terug te zien, ondanks dat aan het geheel vermoedelijk zes beeldhouwers hebben gewerkt volgens het idioom dat in Attica gebruikelijk was.

Op het werk zijn sporen gevonden waaruit blijkt dat de sarcofaag net zo´n kleurrijk geheel moet zijn geweest als de Griekse tempels.

 

‘De schenker van olie’ is een verloren gegaan bronzen beeld van een atleet dat meestal met Lysippos in verband wordt gebracht en is gemaakt rond 340 v.Chr. Er zijn verschillende Romeinse marmeren kopieën van bewaard gebleven. Je ziet bij het beeld duidelijk de veranderde verhouding van het hoofd tot het lichaam. Het is vergelijkbaar met de ´Agias´ uit Delphi. De atleet staat op het punt om olie in zijn linkerhandpalm te schenken. De flacon hield hij in zijn rechterhand. Het thema komt ook voor op aardewerk vazen uit Attica en is vrijelijk geïnterpreteerd in terracotta miniatuurtjes.

´Aardig´ detail is dat het beeld gereinigd is in de 19e eeuw met een zuur waardoor ongeveer 2 mm van het oppervlak werd opgelost. Oeps...

Hermes Atalante is vernoemd naar zijn vindplaats Atalante in Phthiotis. Het beeld stelt een jongeling voor afgebeeld als Hermes, de boodschapper van de goden. Hij draagt zijn mantel (die alleen door soldaten en boodschappers werden gedragen) over zijn linkerschouder en –arm. Vermoedelijk hield hij in zijn rechterhand een staf met een slang. De Romeinse kopie is uit de 2e eeuw AD.

Je vindt het beeld in het Nationaal Archeologisch Museum van Athene. Het staat opgesteld naast de Diadoumenos van Polykleitos. Je kunt daardoor goed de verschillen in stijl en verhoudingen herkennen.

In de vergelijking tussen Polykleitos´ en Lysippos´ beeld zie je dat verhoudingsgewijs het hoofd van de Diadoumenos iets groter is, maar wat meer opvalt, is dat de houding van het lichaam bij Lysippos veel natuurlijker is. Bij Polykleitos is er bijna sprake van een 'freeze frame' tijdens de beweging, maar het blijft een onnatuurlijke houding, terwijl bij de Hermes Atalante de pose zeer natuurlijk is.

Diezelfde natuurlijke houding zie je in de Olieschenker van Lysippos, alhoewel dat daar wat moeilijker is omdat een arm en een hand ontbreken.

Hermes Atalante

Romeinse kopie naar Lysippos

origineel ca 340 v.Chr.

Nat. Arch. Museum, Athene

Ook de beeldhouwwerken uit de hellenistische periode laten een groter realisme zien, zowel in beweging als in expressie. De lichaamsdelen gaan als het ware nog meer verschillende kanten uit. Allemaal mede mogelijk gemaakt door Lysippos.

Over de jonge overwinnaar ook wel de atleet van Fano genoemd, een bronzen beeld dat in 1964 door een visser in de Adriatische Zee bij het plaatsje Fano werd gevonden, is nog al wat te doen, omdat het via een grijs circuit terecht is gekomen in het Getty Museum in Californië.

Na de ontdekking werd het beeld direct herkend als een oorspronkelijke Lysippos, wat het beeld uniek maakt. Men vroeg zich af wie het voorstelde en waar het beeld oorspronkelijk gestaan heeft. Omdat hij met zijn hand naar zijn krans van olijventakken reikt, gaat men ervan uit dat het een overwinnaar van de Olympische of Pythische Spelen voorstelt. Ook wordt het beeld gezien als een portret (en niet een beeld van een anonieme atleet) omdat de gelaatstrekken nogal sterk en kenmerkend zijn.

Het hoofd is apart van het lichaam gemaakt. Zoals gebruikelijk in de tijd van Lysippos waren de ogen vermoedelijk ingelegd met ivoor en de tepels van koper.

Zeer waarschijnlijk is een Romeins schip volgeladen met gestolen kunstwerken uit Griekenland vlak voor de thuishaven vergaan en heeft 'de Overwinnaar' ongeveer 2000 jaar op de bodem van de zee gelegen. Opvallend is dat het beeld op een grove manier van zijn sokkel is gerukt en afgebroken is bij de enkels. Romeinse 'kunsthandelaren' deden dat in andere gevallen zorgvuldiger, want men kreeg een betere prijs als het beeld helemaal compleet was.

 

In 1970 is het beeld Italië uitgesmokkeld en het dook zeven jaar later op in het Getty museum. Ongeveer twintig jaar later werd een netwerk van illegale kunsthandel opgerold waardoor de Italiaanse overheid een procedure met het Getty Museum kon starten om het beeld terug te krijgen.

Het museum staat bekend om meerdere op niet-legale manier verkregen kunstwerken. De Italianen spraken over gestolen kunstwerken en dagvaardden twee Amerikaanse museummedewerkers. Die werden beschuldigd van deelname aan een criminele organisatie. Twee jaar eerder was in deze zaak al een Italiaanse handelaar veroordeeld tot 10 jaar cel en een boete van één miljoen euro. Toen het museum overging tot het teruggeven van 40 van de 46 geclaimde kunstwerken heeft Italië de aanklacht ingetrokken, maar 'de Jonge Overwinnaar' zat daar niet bij.

 

De Griekse autoriteiten hebben in februari 2010 twee mannen gearresteerd die in het bezit waren van verschillende antieke beelden, waaronder een bronzen beeld van Alexander, dat wellicht ook een beeld van Lysippos is. Het is bevestigd dat dit het eerste originele beeld van de beeldhouwer is, dat tot nu toe ontdekt is. Het beeld wordt onderzocht in het laboratorium van het Archeologisch Museum van Thessaloniki. Het is nog afwachten of de verwachting bewaarheid wordt of niet. En vooral waar het tentoongesteld gaat worden.

de schenker van olie

Romeinse kopie naar Lysippos

origineel ca 340 v.Chr.

Glyptothek, München

Diadoumenos

Romeinse kopie naar Polykleitos

origineel ca 430 v.Chr.

Nat. Arch. Museum, Athene

´de atleet van Fano´

Lysippos, 350 v.Chr.

Getty Museum, Californië

 

Copyright © All Rights Reserved