Stymfalia, Feneos & Styx

ouzo on the rocks

apartment, excursions and art historical guide

Peloponnese, Greece

Stymfalia 37°51'30.6"N 22°27'02.8"E (Environment museum) 37°51'27.1"N 22°27'13.0"E (parkeerplaats wandeling)

Feneos 37°55'43.8"N 22°17'13.2"E (kerkje op de pier)

Styx 38°01'21.6"N 22°14'46.8"E (Peristera)

De wetlands of moerassen van Stymfalia liggen ten noorden van Tripoli en zijn vanuit Argos en Nafplion in ongeveer een uur te bereiken. Neem daarvoor de weg naar Nemea. Ten noorden van Nemea volg je de weg naar de dorpjes Petri, Andonia en Psari. Daarna staat Stymfalia op borden aangegeven (Environment Museum of Stymfalia).

Voor Feneos rijd je van Stymfalia verder naar het noordwesten (Kastania, Mosia en Mesino). Er loopt een weggetje rond het meer, dat met de auto te doen is.

 

Stymfalia volgens Pausanias

De vlakte ten noorden van Tripoli was in de Romeinse tijd omgeven door berghellingen en het regenwater bleef op de lager gelegen vlakte staan. Het grootste deel van de tijd was de vlakte dan ook een meer of in ieder geval een moeras.

Op een bepaald punt splitste de weg zich: een weg ging naar Stymphalos en een andere naar Feneos. Ten oosten van Feneos was een berg met de naam 'Geronteion'. Dat was de grens tussen Stymfalia en Feneos. Aan de linkerkant is een berg die 'De Drie Bronnen' heet omdat er zich drie bronnen bevonden. Hier wasten de waternimfen Hermes na zijn geboorte, waardoor deze God hier later speciale aandacht kreeg in de godenverering.

 

Pausanias vertelt in dit deel van zijn reisbeschrijving over een jongen (Leukippos) die verliefd werd op een mooi meisje (Daphne), maar zij was bang voor iedereen van het mannelijk geslacht en liep hard voor hem weg. De jongen bedacht iets om toch in de buurt van het meisje te kunnen komen. Hij liet zijn haar groeien en droeg het kapsel dat alle meisjes in die tijd hadden en trok meisjeskleren aan. Vervolgens sprak hij het prachtige meisje aan en zij dacht er een nieuwe vriendin bij te hebben. Ze konden het erg goed vinden samen, het werden dikke vriendinnen. Toen ze op een dag samen met een aantal andere meisjes gingen jagen in het bos (toen een vrouwenbezigheid), stelde een van hen voor om te gaan zwemmen in een vennetje in de buurt van Kleitor. Men droeg in die tijd bij het zwemmen geen badkleding en de jongen weigerde te gaan zwemmen. De meisjes namen daar geen genoegen mee en trokken hem de kleren van het lijf. Toen bleek dat hij geen meisje was, doodden ze hem ter plekke met de messen en speren die ze bij zich hadden voor de jacht. Tot zover Pausanias’ verhaal.

Op een gegeven ogenblik kwam Pausanias aan in het gebied van Kleitor en Kynaitha (tegenwoordig Kleitoria en Kalavryta). Hij verbleef echter in Feneos en maakte van daaruit kleine uitstapjes in verschillende richtingen, steeds in het noorden van Arcadia en passeerde daarbij verschillende keren Stymfalia. Hij schreef ook over Kleitor en Kynaitha, maar zag er niets waardevols. Er is bovendien weinig overgebleven uit het antieke tijdperk. Om heel andere redenen zijn deze plaatsen wel interessant, maar dat heeft te maken met de gruwelijkheden tijdens de Tweede Wereldoorlog.

De inwoners van Stymfalia hadden ervoor gekozen om bij Argolida te horen en voelden zich absoluut niet verwant met Arcadia. Zelfs al hadden ze Arcadisch bloed en was hun geschiedkundig voorman wat is dat??? Arkas, die zijn naam aan de provincie had gegeven. Tegenwoordig behoort Stymfalia tot de provincie van Korinthe.

Een man genaamd Temenes woonde in Stymfalia en was verantwoordelijk voor de opvoeding van Hera. Hij had drie namen voor haar: 'het kind' voor de periode dat zij nog maagd was, 'de perfecte' voor de periode dat zij getrouwd was met Zeus, en 'de weduwe' voor de periode dat zij niet samenleefde met Zeus en haar heil zocht in Stymfalia.

En verder kennen we uit de geschiedenis de Stymphalische vogels. In zijn vijfde opdracht versloeg Heracles deze vogels. Volgens de ene versie schiet hij de vogels met pijl en boog uit de lucht, volgens de andere maakte Hephaestos (de god van de smeedkunst, het vuur en de ambachtslieden) enorme kleppers (of castagnetten) van ijzer om ze daarmee weg te jagen. In ieder geval lukte het Heracles om de vogels uit te schakelen.

 

Volgens Pausanias was de laatste versie het meest realistisch, omdat hij ook gelezen had over verschrikkelijke wilde vogels, die in de woestijnen van Saoedi-Arabië woonden en die Stymphalidai werden genoemd. Omdat sinds Alexander de Grote veel Grieken in Saoedi-Arabië zijn geweest, is het goed mogelijk dat de vogels hier naar de vogels in Arabië zijn vernoemd omdat ze erop leken. Op munten die in de buurt van Stymfalia en Olympia (hier niet ver vandaan) gevonden zijn en op andere decoraties lijken de vogels op een kruising tussen een reiger en een zwaan (en soms zelfs op aalscholvers). Het kan ook zijn dat deze vogels eerst in Saoedi-Arabië voorkwamen en vervolgens als dwaalgast zijn gesignaleerd in Stymfalia en toen hier hun naam kregen.

Misschien nog wel interessanter is dat Heracles in deze versie niet zijn kracht maar juist zijn verstand gebruikte om de beesten uit te schakelen. Dit gebeurde vaker bij zijn opdrachten. Heel veel verhalen gaan over Heracles en zijn bijzondere spierkracht, maar even zo vaak volbracht hij opdrachten met het gebruik van het gezonde verstand.

Pausanias zag in Stymfalia de tempel van Artemis met marmeren beelden van 'Maagden met vogelpoten'. In de Griekse mythologie zien we deze schepsels vaker, of andersom, vogels met hoofden van maagden. Ze refereren aan de geesten van de overledenen of aan degenen die de ziel van de overledenen bewaren en verzorgen.

Tenslotte merkte Pausanias in het stuk over Stymfalia nog op dat de 'Sirenen' die voor Odysseus zongen ook wel vogelmeisjes werden genoemd.

 

Stymfalia nu

Tegenwoordig kun je de restanten van een akropolis herkennen en de delen van een polygonale muur. Er was in de oudheid ook een enorme bron. De Romeinse keizer Hadrianus (76-138) heeft daarom het bevel gegeven om een aquaduct te bouwen om Argos te voorzien van water. Die stad ligt (hemelsbreed) ongeveer 45 kilometer verwijderd van Stymfalia. Het aquaduct was trouwens ook bedoeld om de stad Korinthe te voorzien van water. De klassieke naam van de bron was Metopa, maar tegenwoordig kennen wij de bron als Kephalo Vrisi ofwel 'hoofdkraan', en deze ligt aan de noordkant van het meer Kionia. De overblijfselen van het Romeinse kanaal en een Romeinse weg zijn duidelijk zichtbaar op de heuvel voor het museum. Sir William Gell, auteur van het boek 'Journey in the Morea' zag in 1823 nog de bogen van wat eens een aquaduct kan zijn geweest.

 

Vandaag de dag is er veel te genieten in Stymfalia. Er is sinds enkele jaren een prachtig en zeer interessant 'Environment Museum' (gesloten op dinsdag). Je hebt vanaf het museum een mooi uitzicht over het moeras. Er kunnen wandelingen worden gemaakt en de omgeving is met name interessant voor vogelliefhebbers. De zeldzame steenarend komt hier onder andere voor.

Neem bij wandelingen wel waterdichte schoenen mee, want wetlands kunnen drassig zijn. Vaak loop je door hoog en nat gras. Onderweg kom je een bronnencomplex en een klein theatertje tegen. Je kunt hier wandelen op een pad dat onderdeel is van een netwerk in deze regio. De route ervan is aangegeven met groene bordjes.

 

Daniël Koster, schrijver van het boek 'Athene en de Peloponnesos', hanteert lyrische bewoordingen om aan te geven dat er bijzondere planten en vogels te zien zijn bij het Stymfalische meer. Bovendien meldt hij dat Canadese archeologen in de buurt van de akropolis een stadsplan uit de 4e eeuw v.Chr. hebben ontdekt. De huizenblokken waren lang en smal, maar de straten waren breed. Boven op de akropolis zijn funderingen van de stadsmuur en enkele torens blootgelegd.

De restanten van een gotisch gebouw bij Kionia, ten noorden van Stymfalia, doen denken aan het decor van een griezelfilm. De 13e-eeuwse abdij van Zaraka is vermoedelijk gebouwd met materiaal afkomstig van de tempel van Artemis die Pausanias hier zag.

 

Feneos volgens Pausanias

De bewoners van de vlakte van Feneos vertelden Pausanias dat onder de bergen die de vlakte omgeven een afgrond lag, waarin het regenwater werd opgevangen. Heracles zou persoonlijk de bassins hebben aangelegd toen hij in de buurt woonde.

De akropolis van Feneos was aan alle kanten steil, grotendeels van nature, maar er was ook een deel extra versterkt om veiligheidsredenen. Boven op de akropolis stond een tempel van Athena Tritonia, maar Pausanias zag er alleen de brokstukken van. Ook beschrijft hij het bronzen beeld van Poseidon Hippios, dat door Odysseus was opgericht. De laatste was hier namelijk zijn paarden kwijtgeraakt, en om de kans te vergroten dat hij ze zou terugvinden, stichtte hij een tempel voor Artemis en richtte een beeld van Poseidon Hippios op. Nadat hij de paarden gevonden had, liet hij ze echter op de vlakte achter, om zijn weg te vervolgen naar zijn huis op Ithaka. In de inscripties op de basis van het beeld vertelde Odysseus hoe de paarden verzorgd moesten worden.

 

Poseidon Hippios verwijst naar Poseidon die te maken heeft met paarden. Mogelijk was Poseidon aanvankelijk geen zeegod, maar werd hij vereerd in de gedaante van een paard. Daarnaast is Hippo Oudgrieks voor paard, potamos voor rivier. Zo is hippopotamos de wetenschappelijkee benaming voor nijlpaard.

 

In de buurt van Feneos werd Hermes het meest vereerd en achter de tempel die aan hem was gewijd, zag Pausanias het graf van Myrtilos, de wagenmenner van Oinomaos (en vermoedelijk een zoon van Hermes).

Myrtilos werd door Pelops gedood en verdronk in de zee; later spoelde hij aan en werd gevonden door bewoners van Feneos. Zij hebben hem begraven en brachten hem ieder jaar nachtelijke offers.

 

Feneos vandaag

De omgeving van het stuwmeertje tegenwoordig gebruikt om te wandelen en te picknicken. Parkeer je auto aan de rand van het meer en wandel via de strekdam naar het kleine kapelletje van Agios Nikolaos.

 

De Styx

In de Griekse mythologie was de rivier de Styx de grens tussen de bovenwereld en de onderwereld. Charon was de veerman die de schimmen van de doden naar de onderwereld bracht, alwaar zij rust en vrede konden vinden. Om de veerman te betalen werd bij de overledenen een muntstuk in de mond gelegd, al laat men tegenwoordig in films zien dat het om twee muntstukken zou gaan die op de ogen werden gelegd.

Op de oevers van deze rivier legden de goden hun beloften af en degene die de belofte daarna verbrak, kon gedurende een jaar niet meer ademen, eten of drinken. Hij/zij mocht ook niet meer deelnemen aan bijeenkomsten en feesten van de andere goden.

 

Pausanias over de Styx

Als men van Feneos naar het westen reisde, kwam men bij een plaats met de naam Kleitor (het huidige Kleitoria) en rechts daarvan waren de watervallen van de rivier de Styx.

Pausanias was met name gecharmeerd van de regels van Homerus over deze rivier:

'Wees getuige van deze aarde,

wees getuige van de hemel,

en van het vallende water van de Styx'

Het heilige water van de rivier betekende de dood voor mens en dier, maar soms ook juist het tegenovergestelde. Pausanias wist dat een geit die uit de rivier had gedronken, onmiddellijk daarna stierf. En later bleek dat het water van de rivier niet alleen glas, kristal en stenen kon oplossen, maar zelfs terracotta, botten, brons en ijzer. Ook werd tegen Pausanias gezegd dat het water van de Styx uiteindelijk de dood voor Alexander de Grote had betekend. Heel waarschijnlijk is dit niet, want Alexander stierf op 32-jarige leeftijd in het paleis van Nebukadnezar II in Babylon aan een plotselinge koorts.

 

Voordat hij voor de laatste keer Babylon binnentrok, verbleef Alexander in een kamp in de moerassen rond Babylon. Hij heeft daar een aandoening aan zijn longen opgelopen, met als gevolg een longontsteking, die hem fataal is geworden. Voor de theorie van de longontsteking pleit ook het feit dat Alexander enige tijd daarvoor een pijl in zijn borstkas had gekregen bij de verovering van een stad. Alexander was zelf met maar drie anderen als eerste over de muur geklommen om de stad te veroveren en liep daarbij de verwonding op. Daarvan leek hij te zijn genezen, maar het is mogelijk dat zijn longen daarna een zwakke plek zijn gebleven..

 

Achilles

Direct na de geboorte dompelde zijn moeder Thetis Achilles onder in het water van de Styx, om hem daarmee onsterfelijk te maken. Thetis hield hem daarbij vast aan zijn linker enkel. Met als gevolg dat Achilles zo goed als onsterfelijk was geworden, ware het niet dat het water van de rivier zijn linker enkel niet had geraakt omdat zijn moeder hem bij het onderdompelen daaraan vasthield. Het stukje boven de hiel bij de enkel noemen we tegenwoordig Achillespees.

In een andere versie werd Achilles door zijn moeder ingesmeerd met ambrozijn en hield zij hem daarna aan zijn hiel vast boven een magisch vuur om de sterfelijke delen van zijn lichaam te laten wegbranden.

In beide versies was de linkerhiel ieder geval in het zwakke punt van Achilles, en hij werd er dan ook in de oorlog tegen Troje op uitgeschakeld door een pijl van Paris, die overigens gestuurd werd door Apollo. Op sommige afbeeldingen en schilderijen wordt hij overigens in de rechterhiel geraakt.

Achilles wordt vooral door schippers vereerd; zijn moeder was een Nereïde, een dochter van Nereus. Achilles had dus een familieband met Zeus.

 

De (Peloponnesische) Styx vandaag

Het gaat hier uitdrukkelijk over de Styx op de Peloponnesus, want er is nog een andere Styx. Die vind je iets ten noorden van Preveza op het vasteland (ten noorden van de Peloponnesus) in de vorm van een grot met een ondergronds meer.

De watervallen op de Peloponnesus bevinden zich dicht in de buurt van de berg Chelmos (2339 m hoog) en worden tegenwoordig 'Mavroneri' genoemd, ofwel 'zwart water'. Alleen ervaren bergwandelaars kunnen de Styx bezoeken. Een oud metalen bordje in Peristera verwijst volgens Daniël Koster naar 'hydata stygos' met de vermelding van vier uur. Het eerste deel van ongeveer 5 km bestaat uit een veldweg, die na verloop van tijd het bos ingaat. Daar waar de weg eindigt, bij een waterdepot, beginnen geelwitte markeringen. Ze brengen je naar een uitkijkpunt. Vanaf het uitkijkpunt (diaselo tou kynigou of de Jagers-top) is het nog een uurtje via een smal pad om bij de waterval uit te komen.

 

Om het dorpje Peristera te bereiken, neem je de afslag naar Akrata van de snelweg tussen Korinthos en Patras. Daarna ga je de bergen in richting Pirghos en Valimi. Je rijdt langs de rivier Krathis naar het dorpje Agridi. Deze rivier wordt gevuld met water van de Styx-waterval. Vanuit Peristera ga je naar het zuidoosten via Ano Mesoroughi.

Het water van de Styx kun je beter niet drinken want het zou micromonospora echinospora bevatten, dat calicheamicine produceert. Die stof zou het DNA kunnen aantasten en zorgt ervoor dat je je slap en moe voelt, en leidt uiteindelijk tot beschadiging van het centrale zenuwstelsel en verstoort de werking van verschillende organen. Deze verschijnselen had Alexander de Grote ook vlak voor zijn dood. Het drinken van het water uit deze bron zou dus toch te maken kunnen hebben met zijn dood en niet, of niet alleen, de koorts en de wond in zijn borst.

 

Maar het wordt ook weer tegengesproken dat het drinken van het water uit de Styx gevaarlijk zou zijn. Niettemin adviseer ik je om niet al te koud water te drinken na een inspannende wandeling bij warm weer. En het water is koud, erg koud. In de oudheid werd de rivier ook wel 'Tartara' genaamd, dat etymologisch afgeleid kan zijn van het Griekse woord 'τουρτουρίζω' dat 'rillen' betekent.

 

Ik ben geen ervaren bergbeklimmer en heb de wandeling daarom niet zelf gemaakt. Volgens informatie op het internet is de wandeling vanuit Peristera ongeveer 3,5 km lang en neemt hij nog geen drie uur in beslag. Je begint op een hoogte van 1100 m. De top is ongeveer 2100 m hoog. De wandeling wordt tot aan de top aangegeven met blauwe markeringen op stenen en boomstammen. Het pad gaat steil omhoog en er is een gevaarlijk stuk waar het pad smal wordt en je langs de rand van de afgrond loopt. Hier is een kabel aangebracht om je aan vast te houden en na een kwartiertje kom je op een vlak gedeelte met gladde kiezels. Het laatste deel vraagt om wat klauterwerk over 30 m. Het ligt aan het seizoen hoe indrukwekkend de waterval is.

munt uit de buurt van Stymfalia

370 - 350 v.Chr.

polygonale muur bij Stymfalia (2009)

foto © willem van leeuwen

wandelpad bij Stymfalia (2009)

foto © willem van leeuwen

stuwmeer van Feneos (2010)

foto © willem van leeuwen

Achilles, door Innocenzo Fraccaroli (1805-1882)

Villa Reale di Milano

Copyright © All Rights Reserved